Upadłość konsumencka to od kilku już lat jedna z popularniejszych metod pozbywania się długów. Do tej pory możliwości skorzystania z tego były dość ograniczone, co jednak nie przeszkadzało, by z roku na rok do sądów wpływało coraz więcej wniosków. Od 2020 roku weszła w życie nowelizacja prawa, pod wieloma względami ułatwiając dostęp do upadłości konsumenckiej. Jakie warunki trzeba teraz spełnić?
Definicja i podstawowe założenia upadłości konsumenckiej
Podstawową funkcją upadłości konsumenckiej jest redukcja albo umorzenie długów osobom fizycznym, które nie prowadzą żadnej działalności gospodarczej. W wielu przypadkach jest to jedyny ratunek przed zadłużeniem, które stało się wręcz niemożliwe do spłaty, a przez to znacząco utrudniło życie codzienne. Aby je uzyskać, należało złożyć wypełniony wniosek do sądu rejonowego, do czego należało spełnić także odpowiednie warunki. Do niedawna uzyskanie upadłości konsumenckiej było bardzo trudne, jednak zmiany w prawie, które weszły w życie od 2020 roku, miały znacznie ułatwić ten proces.
Mechanizm działania procedury upadłościowej
Głównym założeniem przepisów prawa upadłościowego jest pomoc osobom, które znalazły się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, spowodowanej nawarstwieniem się długów różnego typu. Po zgłoszeniu wniosku, w którym przedstawia się wszystkie dane — w tym informacje o wysokości długów i ich przyczyn oraz to, jaki ma się majątek — sąd ustala czy jest przesłanka do ogłoszenia upadłości konsumenckiej.
Jeżeli tak, cały majątek zostaje poddany licytacji, a z uzyskanych pieniędzy spłaca się wierzycieli. Jeżeli to nie wystarczy, wdrażany jest plan spłaty, a w ostateczności sąd może także umorzyć długi częściowo lub w całości. Osoba taka staje się oficjalnie bankrutem — nie posiada już majątku, ale jednocześnie zostaje uwolniona od długów. Warto zaznaczyć, że po likwidacji majątku dłużnik przez określony czas (zazwyczaj od 3 do 7 lat) realizuje plan spłaty z bieżących dochodów, przekazując syndykowi miesięczne wpłaty obliczone jako nadwyżka ponad minimum egzystencji.
Katalog wymogów obowiązujących od 2020 roku
Do tej pory, aby móc liczyć na ogłoszenie upadłości, trzeba było spełnić określone warunki. Przede wszystkim należało udowodnić, że jest się osobą niewypłacalną — to oznacza, że pomimo chęci nie ma realnej możliwości spłaty zobowiązań i jest to stan trwały. Po drugie, trzeba było także posiadać status osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej. Po trzecie — zadłużenie nie mogło wynikać z zamierzonych działań konsumenta.
Dzięki nowelizacji prawa w sierpniu 2019 roku, od początku roku 2020 kilka z tych punktów uległo zmianie. Utorowano drogę do uzyskania upadłości konsumenckej byłym przedsiębiorcom, nie jest też już badana wypłacalność konsumenta, a także to, co przyczyniło się do powstania zadłużenia. To oznacza, że nawet w wyniku celowego działania można ubiegać się o upadłość, choć ma to też swoje konsekwencje i wpływa choćby na to, w jaki sposób ustalany będzie plan spłaty. W ten sposób o wiele większa grupa osób ma dostęp do takiego rozwiązania.
Zmiany dotyczące byłych przedsiębiorców
Przed 2020 rokiem przedsiębiorcy, którzy zakończyli działalność gospodarczą, musieli przejść przez procedurę upadłości przedsiębiorcy — dłuższą i bardziej skomplikowaną. Obecnie były przedsiębiorca może złożyć wniosek o upadłość konsumencką, jeżeli od zakończenia działalności upłynęło co najmniej dwa lata, a długi powstałe w związku z prowadzeniem firmy stanowią mniejszość zobowiązań. Jest to istotna zmiana, która obejmuje tysiące osób dotkniętych niepowodzeniem gospodarczym.
Rezygnacja z badania winy dłużnika
Wcześniejsze przepisy wymagały, aby dłużnik wykazał, że do niewypłacalności doprowadziły okoliczności niezależne — utrata pracy, choroba, rozwód czy śmierć bliskiej osoby. Obecnie sąd nie ocenia przyczyn zadłużenia na etapie przyjmowania wniosku. Oznacza to, że nawet osoby, które zaciągnęły nadmierne kredyty konsumpcyjne lub pożyczki o długim okresie spłaty, mogą ubiegać się o upadłość konsumencką. Jednakże sąd nadal bierze pod uwagę przyczyny niewypłacalności przy ustalaniu długości i warunków planu spłaty — osoba, która działa nieodpowiedzialnie, otrzyma surowszy plan spłaty.
Wymogi formalne wniosku o upadłość
Wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej musi zawierać szczegółowy opis sytuacji majątkowej dłużnika:
- wykaz wszystkich zobowiązań wraz z danymi wierzycieli i datami powstania długów
- pełny spis majątku (nieruchomości, pojazdy, oszczędności, udziały, polisy)
- zestawienie źródeł dochodów z ostatnich dwóch lat (umowy o pracę, emerytury, renty, alimenty)
- informacje o stanie rodzinnym i liczbie osób pozostających na utrzymaniu
- oświadczenie o ewentualnym postępowaniu egzekucyjnym lub restrukturyzacyjnym
Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające każdą pozycję — wyciągi bankowe, odpisy ksiąg wieczystych, umowy kredytowe, wezwania do zapłaty. Kompletność dokumentacji ma bezpośredni wpływ na szybkość rozpatrzenia wniosku przez sąd.
Przyczyny rozszerzenia dostępu do procedury
Odpowiedź na pytanie, dlaczego wprowadzono zmiany w warunkach upadłości konsumenckiej, jest stosunkowo prosta, a wszystko rozbija się o potrzeby społeczne i wciąż rosnącą liczbę osób, które ubiegają się o upadłość konsumencką. Jeszcze kilka lat temu do sądów wpływało ledwo kilkadziesiąt wniosków rocznie, obecnie jest to już kilka tysięcy. Różnice są kolosalne, a przyczyn tego może być wiele. Często są to sytuacje, na które wpływu się nie ma — oszustwo, nagła choroba czy śmierć i wiele innych losowych wypadków. Niestety jest też duża grupa ludzi, którzy po prostu nie mają zbyt wielkiej świadomości finansowej, popełniając szereg błędnych decyzji. Obecne prawo pomaga też tym, którzy świadomie wpadają w tarapaty i nie mogą wyjść z powstałego problemu.
Statystyki i dynamika wniosków
Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości w 2015 roku złożono zaledwie około 500 wniosków o upadłość konsumencką, w 2018 roku było ich już ponad 5000, a w 2019 roku blisko 7000. Wzrost ten wynikał częściowo z większej świadomości prawnej społeczeństwa, a częściowo z coraz trudniejszej sytuacji ekonomicznej wielu gospodarstw domowych. Nowelizacja z 2020 roku miała na celu usprawnienie procedury i zapobieżenie sytuacji, w której osoby faktycznie niewypłacalne nie mogą skorzystać z ustawowej pomocy z powodu restrykcyjnych wymogów formalnych.
Wpływ pandemii COVID-19 na zadłużenie
Rok 2020 przyniósł dodatkowy czynnik sprzyjający wzrostowi zainteresowania upadłością konsumencką — pandemię koronawirusa. Lockdown i zamknięcie wielu branż gospodarki doprowadziły do masowej utraty pracy lub znacznego obniżenia dochodów, co przełożyło się na problemy ze spłatą zobowiązań. Dzięki nowelizacji przepisów osoby te mogły szybciej uzyskać ochronę przed egzekucją i rozpocząć proces restrukturyzacji długów. W tym kontekście zmiany wprowadzone w 2020 roku okazały się szczególnie trafne.
Konsekwencje ogłoszenia upadłości konsumenckiej
Choć nowelizacja ułatwiła dostęp do procedury, ogłoszenie upadłości konsumenckiej wiąże się z daleko idącymi skutkami, które warto znać przed podjęciem decyzji. Oprócz utraty majątku, który zostaje przeznaczony na zaspokojenie wierzycieli, dłużnik musi liczyć się z:
- wpisem do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych (KRD), co ogranicza zdolność kredytową na wiele lat
- obowiązkiem comiesięcznych wpłat z nadwyżki dochodów przez okres od 3 do 7 lat
- zakazem zaciągania nowych zobowiązań powyżej określonej kwoty bez zgody syndyka
- utrudnieniami w podjęciu działalności gospodarczej w okresie trwania planu spłaty
- ograniczeniami w dysponowaniu majątkiem nabytym w trakcie postępowania
Plan spłaty a umorzenie zobowiązań
Po zrealizowaniu planu spłaty przez wyznaczony okres (zazwyczaj 3–7 lat, w zależności od przyczyn niewypłacalności i stopnia zawinienia), sąd umarza pozostałe długi. Jest to moment faktycznego uwolnienia od zobowiązań. Jeśli dłużnik wykaże, że zadłużenie powstało z przyczyn losowych i sumiennie realizuje plan spłaty, okres ten może zostać skrócony. Natomiast osoby, które zawinione przyczyniły się do niewypłacalności, muszą liczyć się z wydłużonym czasem spłaty i mniejszym zakresem umorzenia.
Alternatywne metody restrukturyzacji zadłużenia
Ma to oczywiście swoje zalety, ale i wady. Z jednej strony pomoże to wielu osobom, z drugiej może spowodować, że ci, którzy mają pewne możliwości poradzenia sobie z zadłużeniem, bez analizy swojej sytuacji zdecydują się na taki krok. To poważna sprawa, jako że upadłość konsumencka wiąże się z ogłoszeniem bankructwa — zaczyna się wszystko od zera, ponieważ cały posiadany majątek został wyprzedany w ramach spłaty zadłużeń.
Przed złożeniem wniosku o upadłość warto rozważyć inne rozwiązania, które mogą okazać się mniej dotkliwe i skuteczniejsze w dłuższej perspektywie:
- ugoda z wierzycielami — negocjowanie prolongaty, rozłożenia spłaty na raty, częściowego umorzenia odsetek
- konsolidacja zobowiązań — połączenie wielu kredytów w jeden o niższej racie miesięcznej
- postępowanie restrukturyzacyjne — dostępne dla byłych przedsiębiorców, mniej radykalne niż upadłość
- windykacja polubowna — mediacja z wierzycielem prowadzona przez profesjonalną firmę
- wsparcie ośrodków pomocy społecznej — doradztwo finansowe, pomoc w sporządzeniu budżetu domowego
Rola doradcy finansowego w procesie decyzyjnym
Warto skonsultować swoją sytuację z doradcą finansowym lub prawnikiem specjalizującym się w prawie upadłościowym. Taka konsultacja pozwala ocenić, czy faktycznie upadłość konsumencka jest optymalnym wyjściem, czy też istnieją inne możliwości uporządkowania finansów. Profesjonalny doradca pomoże także w przygotowaniu kompletnej dokumentacji, co zwiększa szanse na pozytywne rozpatrzenie wniosku przez sąd i skrócenie czasu trwania całego postępowania.
Perspektywy dalszych zmian w prawie upadłościowym
Nowelizacja z 2020 roku była jednym z kroków w kierunku bardziej elastycznego i przyjaznego dla dłużnika prawa upadłościowego. Mimo to system nadal nie jest doskonały — procedury bywają długie, a syndycy masy upadłościowej różnią się podejściem do dłużników. Trwają dyskusje nad kolejnymi zmianami, które mogłyby uprościć postępowanie i jeszcze bardziej dostosować je do potrzeb współczesnego społeczeństwa.
Wśród rozważanych propozycji pojawiają się między innymi:
- wprowadzenie mechanizmu uproszczonej upadłości konsumenckiej dla osób o niewielkim majątku
- skrócenie minimalnego okresu planu spłaty dla dłużników o niskich dochodach
- rozszerzenie dostępu do bezpłatnej pomocy prawnej na etapie przygotowywania wniosku
- automatyzacja części procedur sądowych w celu przyspieszenia rozpatrywania spraw
- zwiększenie kontroli nad działalnością syndyków i ujednolicenie ich polityki wobec dłużników
Każda taka zmiana wymaga jednak szerokiej debaty publicznej i analizy skutków ekonomicznych, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której prawo stanie się nadmiernie liberalne i zacznie zachęcać do lekkomyślnego zadłużania się. Trzeba się więc na tym bardzo dobrze zastanowić.