Patent stanowi chronione przez określony czas prawo do wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zawodowy i zarobkowy na terytorium danego państwa. Prawo to przyznawane jest przez wyznaczony do tego organ państwowy, regionalny lub międzynarodowy. W Polsce udziela go Urząd Patentowy w drodze decyzji administracyjnej.
W okresie działania patentu korzystanie z wynalazku przez inne osoby może się odbywać jedynie za zgodą uprawnionego, który ma prawo udzielić w drodze umowy takim osobom licencji do korzystania z wynalazku. Może on też zakazać osobom trzecim korzystania z wynalazku w sposób polegający na wytwarzaniu, używaniu, wprowadzaniu do obrotu i oferowaniu produktu będącego przedmiotem wynalazku oraz stosowania sposobu będącego przedmiotem wynalazku. Patent pełni zatem podwójną funkcję: chroni wyłączność gospodarczą twórcy oraz umożliwia mu komercjalizację rozwiązania na warunkach przez niego ustalonych.
Wymagania jakie musi spełnić wynalazek
Aby móc opatentować jakiś wynalazek, musi on spełniać cztery warunki łącznie. Po pierwsze, musi być nowością w skali światowej — oznacza to, że w dacie zgłoszenia nie może być publicznie dostępny w żadnej postaci, niezależnie od miejsca ujawnienia. Po drugie, musi posiadać poziom wynalazczy, związany z brakiem oczywistości dla osoby znającej się na danej dziedzinie techniki. Po trzecie, musi stanowić rozwiązanie techniczne — nie wystarczy pomysł organizacyjny czy koncepcja estetyczna. I wreszcie po czwarte, musi się nadawać do przemysłowego i powtarzalnego odtwarzania, co oznacza możliwość zastosowania w produkcji lub w praktyce gospodarczej.
Jak z tego wynika, powinna to być rzecz konkretna i wykonalna — nie można opatentować rozwiązania, które ma charakter czysto organizacyjny lub estetyczny. Również na odkrycia naukowe, metody matematyczne, programy do maszyn cyfrowych i sposoby przedstawienia informacji nie przysługują patenty, gdyż nie stanowią one rozwiązań technicznych w rozumieniu prawa.
Procedura zgłoszeniowa w Urzędzie Patentowym
W Polsce postępowanie zgłoszeniowe w celu uzyskania patentu toczy się przed Urzędem Patentowym RP. Osobami uprawnionymi do występowania przed nim są zarejestrowani w Polsce rzecznicy patentowi oraz same osoby zgłaszające. A zatem osoba składająca wniosek o przyznanie patentu może korzystać z pośrednika albo osobiście i bezpośrednio przeprowadzać tę procedurę.
Aby zgłosić wynalazek, należy opracować dokumentację zgłoszeniową zgodnie z obowiązującymi wymogami. Powinna ona obejmować przede wszystkim podanie, w którym wymieniony będzie zgłaszający — może to być jedna lub więcej osób albo firma korzystająca z wyspecjalizowanych usług prawnych — oraz twórcy rozwiązania stanowiącego przedmiot wynalazku. Do tego dołączyć należy opis wynalazku — chodzi tu o to, aby przedstawić go na tle stanu techniki w dacie zgłoszenia. Trzeba wykazać ekspertom Urzędu Patentowego istotę wynalazku i wyjaśnić, na czym polega jego innowacyjność.
Wymagane dokumenty i elementy zgłoszenia
Oprócz podania i opisu wymaganymi dokumentami są zastrzeżenia patentowe wyznaczające zakres ochrony patentu, skrót przeznaczony do opublikowania oraz inne załączniki, takie jak rysunki techniczne i przykłady wykonania wynalazku. Zastrzeżenia patentowe mają szczególne znaczenie, gdyż definiują granice monopolu prawnego — każde słowo w nich użyte może decydować o tym, czy dany produkt lub sposób narusza patent.
Całą wyżej opisaną dokumentację należy przekazać Urzędowi Patentowemu RP, który siedzibę ma w Warszawie przy alei Niepodległości 188. Za zgłoszenie wynalazku trzeba wnieść opłatę, która wynosi 550 zł. Oczywiście skorzystanie z usług rzecznika patentowego również jest odpłatne. Ceny mogą być różne, choć Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości ustala minimalne wysokości takich opłat.
Badanie formalne i merytoryczne
Po złożeniu zgłoszenia Urząd Patentowy przeprowadza najpierw badanie formalne, sprawdzając kompletność i poprawność dokumentów. Następnie rozpoczyna się badanie merytoryczne, w ramach którego eksperci oceniają nowość i poziom wynalazczy w odniesieniu do zgromadzonych publikacji i patentów z całego świata. Proces ten trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do kilku lat, w zależności od złożoności sprawy i obciążenia Urzędu.
Patent europejski i międzynarodowy
Poza krajowym systemem patentowym istnieje możliwość złożenia zgłoszenia europejskiego w Europejskim Urzędzie Patentowym (EPO) albo zgłoszenia międzynarodowego w trybie PCT (Patent Cooperation Treaty). Oba warianty pozwalają na uzyskanie ochrony patentowej jednocześnie w wielu krajach na podstawie jednego zgłoszenia, co znacząco upraszcza i przyspiesza procedurę, choć wiąże się z wyższymi kosztami niż pojedyncze zgłoszenie krajowe.
Czas ochrony i utrzymanie patentu
Patent w Polsce udzielany jest na 20 lat od daty zgłoszenia. Aby utrzymać patent w mocy przez cały ten okres, właściciel musi regularnie opłacać roczne opłaty za utrzymanie patentu, które rosną wraz z upływem kolejnych lat. Niezapłacenie opłaty w terminie skutkuje wygaśnięciem patentu, a tym samym utratą wyłączności — wynalazek staje się wówczas dostępny dla wszystkich bez żadnych ograniczeń.
Komercjalizacja i licencjonowanie
Posiadacz patentu ma prawo komercjalizować innowacyjne rozwiązanie poprzez samodzielne wdrożenie w produkcji albo poprzez udzielenie licencji innym podmiotom. Licencja może mieć formę wyłączną albo niewyłączną i zazwyczaj wiąże się z umową określającą wynagrodzenie w postaci tantiemów lub ryczałtu. Prawidłowo skonstruowana umowa licencyjna pozwala na efektywne wykorzystanie patentu bez konieczności angażowania przez uprawnionego własnych zasobów produkcyjnych czy dystrybucyjnych.