Własność intelektualna to pojęcie często omawiane w kontekście wytwarzanych dóbr niematerialnych i niektórych własności przemysłowych. Wszelkie nadużycia z tym związane podlegają karom. Ochrona własności intelektualnej jest szczególnie trudna w obecnych czasach, a to ze względu na wszechobecny Internet, dotyczy to szczególnie różnego rodzaju utworów. Jak więc bronić wytwarzanych dóbr niematerialnych i własności przemysłowych?
Czym jest własność intelektualna?
Własnością intelektualną nazywa się wytwór pracy człowieka, który powstał przy wykorzystaniu jego intelektu i kreatywności. Są to niektóre dobra niematerialne i własności przemysłowe, które wyróżniają się przede wszystkim niemożliwością skopiowania bez naruszenia praw ich twórcy. Ich zbiór obejmuje utwory chronione prawem autorskim i prawami pokrewnymi (piosenki, filmy, zdjęcia, książki, projekty graficzne, oprogramowanie), własności przemysłowe (wzory użytkowe, przemysłowe, wynalazki, znaki towarowe, topografie układów scalonych) oraz know-how, czyli poufne informacje dotyczące organizacji firmy, rozwiązań technologicznych, procesów produkcyjnych czy strategii rynkowej.
Każda z tych kategorii podlega odrębnym mechanizmom ochrony prawnej. Prawo autorskie chroni formę wyrazu, nie sam pomysł — oznacza to, że dzieło literackie, muzyczne lub graficzne jest chronione od momentu ustalenia w dowolnej postaci, bez konieczności rejestracji. Natomiast własność przemysłowa wymaga formalnego zgłoszenia do właściwego organu, najczęściej Urzędu Patentowego RP. Know-how z kolei chroni się poprzez zachowanie poufności i środki organizacyjne wewnątrz przedsiębiorstwa.
Ochrona własności przemysłowej
W przedsiębiorstwach własność intelektualna koncentruje się najczęściej wokół własności przemysłowej. Chodzi o patenty na wynalazki, wzory użytkowe, znaki towarowe, wzory przemysłowe oraz topografie układów scalonych. Podlegają one ochronie prawnej, a wszelkie naruszenia należy zgłaszać zarówno do organów ścigania, jak i właściwych instytucji branżowych.
Prawa własności przemysłowej są udzielane przez Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej. Zainteresowany uzyskaniem patentu sam musi zgłosić taką chęć i dokonać niezbędnych formalności. Proces ten wymaga przygotowania dokumentacji technicznej, opisu wynalazku lub wzoru oraz uiszczenia opłat administracyjnych. Patent udzielany jest na czas określony — w Polsce wynalazki chronione są przez 20 lat od daty zgłoszenia, wzory użytkowe przez 10 lat, a wzory przemysłowe do 25 lat.
O ochronie własności intelektualnej, w tym własności przemysłowej, dowiedzieć się można z informaticalegis.com/uslugi/ochrona-wlasnosci-intelektualnej-w-internecie. Warto wiedzieć, jakie sankcje grożą za nieprzestrzeganie prawa w tym zakresie.
W przypadku naruszeń praw przemysłowych uprawniony może dochodzić roszczeń cywilnych (odszkodowanie, zadośćuczynienie, zaniechanie naruszeń) oraz inicjować postępowanie karne. Kary finansowe mogą sięgać nawet milionów złotych, a w skrajnych przypadkach sprawcy grozi kara pozbawienia wolności. Dlatego już na etapie projektowania nowego produktu czy technologii warto zadbać o formalne zabezpieczenie rozwiązań.
Zabezpieczenie know-how
Know-how nie ma jednej, konkretnej definicji prawnej. Przyjmuje się, że są to nieopatentowane, praktyczne informacje w firmach, które powstały na bazie jej doświadczeń, testów i badań wewnętrznych. Nie są one powszechnie znane, ale są fundamentalne dla efektywności procesów produkcyjnych i przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa. Mogą to być informacje techniczne, technologiczne, dotyczące metod produkcji, innowacyjnych rozwiązań konstrukcyjnych, receptur, algorytmów czy modeli biznesowych. Często określa się je mianem tajemnicy przedsiębiorstwa.
Umowy o zachowaniu poufności (NDA)
Jak chronić know-how firmy? Najważniejsze, żeby informacje te nie „wyciekły” poza spółkę. W tym celu zawiera się umowy o zachowaniu poufności (Non-Disclosure Agreement, NDA). Dotyczy to zarówno pracowników, współpracowników, stażystów, jak i kontrahentów, dostawców oraz partnerów technologicznych. Umowa taka powinna precyzyjnie określać zakres informacji poufnych, okres obowiązywania klauzuli (często nawet po zakończeniu współpracy) oraz konsekwencje prawne i finansowe naruszenia postanowień.
W przypadku pracowników klauzule poufności warto zawrzeć zarówno w umowie o pracę, jak i w odrębnym dokumencie podpisywanym przy rozpoczęciu zatrudnienia. Dobrą praktyką jest również regularne szkolenie kadry w zakresie bezpieczeństwa informacji i konsekwencji ich ujawnienia.
Kontrola dostępu do informacji
Kolejną kwestią jest udzielanie informacji poufnych jedynie osobom, które muszą je znać w ramach swoich obowiązków służbowych. Zasada need-to-know minimalizuje ryzyko przypadkowego lub celowego wycieku danych. Do tego dochodzi regularne odświeżanie haseł do systemów informatycznych, stosowanie uwierzytelniania dwuskładnikowego, niszczenie zbędnych dokumentów papierowych (np. w niszczarkach z międzysiekcyjnym cięciem), przetrzymywanie umów, projektów badawczych, dokumentacji technicznej w bezpiecznych miejscach — zamykanych szafach, sejfach lub serwerach z szyfrowaniem.
Należy też mieć kontrolę nad tym, kto pojawia się w budynku firmy i do jakich pomieszczeń pracownicy oraz goście mają dostęp. Wdrożenie systemu elektronicznej kontroli dostępu, rejestracja odwiedzających, monitoring wizyjny w strategicznych punktach oraz wydzielenie stref o podwyższonym rygorze bezpieczeństwa (np. laboratoria badawcze, serwerownie) to wzmocni bezpieczeństwo i uniemożliwi „wyprowadzenie” danych poza przedsiębiorstwo.
Audyty wewnętrzne i procedury reagowania
Oprócz środków prewencyjnych warto wdrożyć procedury audytowe, które regularnie weryfikują skuteczność zabezpieczeń. Audyty mogą obejmować przegląd uprawnień dostępu, analizę logów systemowych, kontrolę przestrzegania umów NDA oraz identyfikację potencjalnych luk w zabezpieczeniach. W razie wykrycia naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa firma powinna dysponować planem reagowania kryzysowego — włącznie z możliwością natychmiastowego zablokowania dostępu, zabezpieczenia dowodów i podjęcia kroków prawnych.