Pomimo zwiększającej się w górnictwie liczbie etatów, efektywność wydobycia węgla kamiennego sukcesywnie spada. Co jest przyczyną pogorszenia produktywności w branży górniczej? Gdzie obecnie górnictwo w Polsce najlepiej się rozwija i czy nadal jest opłacalne?
- Dlaczego górnictwo jest coraz mniej wydajne?
- Gdzie w Polsce górnictwo rozwija się najlepiej?
- Czy górnictwo w Polsce jest opłacalne?
Dlaczego górnictwo jest coraz mniej wydajne?
Choć spółki górnicze zatrudniają coraz więcej pracowników, w polskich kopalniach wydobywa się znacznie mniej węgla niż w poprzednich dekadach. Wydobycie w roku 2018 zamknęło się na poziomie 63 mln ton węgla kamiennego – najniższym od połowy ubiegłego stulecia. Ta paradoksalna sytuacja, w której wzrost zatrudnienia idzie w parze ze spadkiem wydobycia, ma kilka wyraźnych przyczyn.
Według Agencji Rozwoju Przemysłu wzrost zatrudnienia wymuszony został w dużym stopniu przez coraz bardziej skomplikowane warunki geologiczne. Pokłady węgla, które wymagały mniejszych nakładów pracy, zostały już wyczerpane. Obecnie kopalnie prowadzą wydobycie na większych głębokościach, w bardziej odległych i trudniej dostępnych obszarach. Wiąże się to z rozbudową sieci chodników, które górnicy muszą obsługiwać, oraz ze znacznym wydłużeniem czasu dojścia do ścian wydobywczych węgla kamiennego. Im głębiej i dalej sięga eksploatacja, tym więcej personelu potrzeba do zapewnienia bezpieczeństwa i sprawnej logistyki pod ziemią.
Nie bez znaczenia pozostaje również zmiana modelu operacyjnego spółek górniczych. Wiele przedsiębiorstw ogranicza zlecenia dla specjalistycznych firm zewnętrznych, które wcześniej realizowały część prac serwisowych, konserwacyjnych czy budowlanych. Utrzymujący się trend redukcji zakupu usług zewnętrznych generuje potrzebę zatrudnienia większej liczby własnych pracowników i jednocześnie wpływa na wzrost kosztów działalności. Efekt jest taki, że mimo rozbudowy załóg, efektywność wydobycia nie rośnie – przeciwnie, spada w obliczu trudniejszych warunków eksploatacji i większej liczby prac pomocniczych.
Gdzie w Polsce górnictwo rozwija się najlepiej?
Największy udział w wydobyciu węgla kamiennego w kraju ma Polska Grupa Górnicza – obecnie największy producent węgla kamiennego w Unii Europejskiej. Przedsiębiorstwo w formie spółki akcyjnej skupia 15 kopalń usytuowanych na terenie Górnego Śląska. Wśród najważniejszych obiektów znalazły się: KWK Wujek, KWK Murcki i KWK Staszic w Katowicach, KWK Mysłowice-Wesoła w Mysłowicach oraz KWK Bielszowice i KWK Halemba-Wirek w Rudzie Śląskiej. Koncentracja zasobów i infrastruktury w jednym regionie pozwala PGG utrzymać pozycję lidera, choć spółka boryka się z wyzwaniami finansowymi i restrukturyzacyjnymi.
Równie istotną rolę w polskim górnictwie odgrywa Jastrzębska Spółka Węglowa S.A., która specjalizuje się w wydobyciu wysokiej jakości węgla koksowego. Surowiec ten znajduje zastosowanie przede wszystkim w hutnictwie żelaza i stali, co czyni JSW kluczowym dostawcą dla przemysłu ciężkiego w Polsce i za granicą. Spółka zatrudnia kilkanaście tysięcy pracowników i stanowi jeden z największych pracodawców w województwie śląskim.
Na tle pozostałych kopalń wyróżnia się również Lubelski Węgiel „Bogdanka”, zlokalizowany niedaleko Lublina. Obszar górniczy Bogdanki charakteryzuje się stosunkowo korzystnymi warunkami geologicznymi – płytsze i bardziej regularne pokłady węgla pozwalają osiągnąć wyższą wydajność wydobycia przy niższych kosztach. Dzięki temu kopalnia w Bogdance jest obecnie najbardziej dochodową kopalnią w Polsce, osiągając dodatnie wyniki finansowe nawet w trudnych latach dla całej branży. Sukces tego zakładu pokazuje, jak duże znaczenie mają warunki geologiczne i nowoczesna organizacja pracy dla rentowności wydobycia.
Czy górnictwo w Polsce jest opłacalne?
Rozwój górnictwa w naszym kraju jest obecnie ograniczony koniecznością głębokiej restrukturyzacji. Węgiel wydobywany w Polsce jest niemal dwukrotnie droższy niż surowiec importowany z Rosji czy Kolumbii. Wysokie koszty pracy, mała automatyzacja procesów oraz niskie wskaźniki wydobycia sprawiają, że Polska Grupa Górnicza i inne spółki rozważają import węgla, co paradoksalnie podważa sens utrzymywania krajowego wydobycia.
Opłacalność wydobycia węgla kamiennego w ostatnich dekadach systematycznie malała. Mimo to część ekspertów wskazuje, że niektóre polskie kopalnie powoli zaczynają budować z powrotem stabilną pozycję. Na rentowność produkcji wpływa przede wszystkim jakość i dostępność złóż, stopień automatyzacji oraz właściwa organizacja pracy w kopalni. W starych kopalniach, gdzie infrastruktura pochodzi sprzed kilkudziesięciu lat, wdrożenie nowoczesnych technologii jest często mało opłacalne lub technicznie niemożliwe bez ogromnych nakładów inwestycyjnych. Dlatego specjaliści branży wskazują na konieczność budowy nowych, nowoczesnych kopalń, które pozwolą odnowić bazę zasobową i podnieść konkurencyjność polskiego węgla.
Jednocześnie coraz większe znaczenie zyskują alternatywne sposoby pozyskiwania surowców mineralnych. Chociaż w przeszłości powstawały biedaszyby – nielegalne kopalnie prowadzone na własną rękę, obecnie kontrola państwa i wymogi bezpieczeństwa oraz ochrony środowiska sprawiają, że tego typu działalność praktycznie zanikła. Przyszłość górnictwa w Polsce zależy więc nie tylko od cen surowca na rynkach międzynarodowych, lecz także od zdolności branży do modernizacji, obniżenia kosztów operacyjnych i integracji z szerszym kontekstem transformacji energetycznej kraju.