O Grupie Janowskiej słyszał chyba każdy Ślązak, choć niewiele osób tak naprawdę wie, czym ona jest i jaki jest zakres jej działalności. Dlatego przybliżamy historię Grupy Janowskiej i tłumaczymy, czemu do dziś kojarzy się z… górnictwem.
Historia powstania
Grupa Janowska, zwana także Kołem Malarzy Nieprofesjonalnych, powstała w 1946 roku jako zrzeszenie artystów-amatorów. Jej unikalność polega na tym, że inicjatywa utworzenia grupy zrodziła się w zakładowej świetlicy kopalni Wieczorek w Nikiszowcu — środowisku kojarzonym przede wszystkim z ciężką pracą fizyczną, a nie z aktywnością twórczą.
Pomysłodawcą był Otton Klimczok, działacz kulturalny z Janowa, który dostrzegł potrzebę aktywizacji kulturalnej środowiska górniczego. Klimczok zdawał sobie sprawę, że praca pod ziemią nie wyklucza potrzeby ekspresji artystycznej — wręcz przeciwnie, mogła stanowić dla górników formę odpoczynku i rozwoju osobistego.
Początki działalności
Aby zrozumieć genezę nazwy i kontekst działalności grupy, warto cofnąć się do 1908 roku, kiedy rozpoczęto budowę osiedla Nikiszowiec dla górników kopalni „Giesche”. W 1924 roku tereny te włączono do gminy Janów, a po II wojnie światowej kopalnia otrzymała nazwę „Wieczorek”.
Klimczok nie tylko zainicjował powstanie świetlicy przyzakładowej, ale także sprowadził nauczyciela malarstwa, dzięki czemu amatorzy sztuki mogli rozwijać swoje umiejętności pod okiem doświadczonego artysty. Z czasem powstał Zakładowy Dom Kultury przy kopalni Wieczorek, który stał się ważnym ośrodkiem kultury na mapie Śląska.
Nazwa Grupa Janowska została ukuta przez antropologa Seweryna Wisłockiego, który chciał podkreślić wyjątkowość tego zjawiska społeczno-kulturowego. Określenie to na tyle mocno zakorzeniło się w świadomości artystycznej, że w 1986 roku zostało oficjalnie przyjęte przez zespół malarzy jako nazwa ich wspólnoty.
Ewolucja artystyczna
We wczesnym okresie działalności członkowie Grupy Janowskiej musieli tworzyć zgodnie z wymogami realizmu socjalistycznego — doktryną sztuki narzuconą odgórnie przez władze komunistyczne. Ograniczenie to krępowało wolność twórczą i wymuszało określoną tematykę oraz styl. Dopiero po przełomie politycznym w 1956 roku artyści zyskali możliwość rozwijania własnych zainteresowań i eksperymentowania z formą.
Pierwotny skład grupy tworzyli m.in. Paweł Wróbel, Leopold Wróbel, Eugeniusz Bąk, Bolesław Skulik i Paweł Stolorz. Wszyscy byli górnikami lub osobami związanymi z środowiskiem górniczym, co nadawało ich pracom szczególny charakter — łączyli doświadczenie ciężkiej pracy pod ziemią z potrzebą twórczego wyrazu.
Obecnie Grupa Janowska określana jest jako fenomen na skalę europejską. Udowodniła, że nawet w środowisku robotniczym można spełniać się artystycznie, a wspólnym mianownikiem wszystkich członków jest autentyczna pasja do malarstwa, nie zaś formalne wykształcenie artystyczne.
Współczesna aktywność
Dzieła członków tej wspólnoty szybko zaczęły zdobywać uznanie w świecie sztuki. Dziś znajdują się w zbiorach prywatnych oraz w kolekcjach muzeów, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Prace Grupy Janowskiej były prezentowane na wystawach w Niemczech, Francji, Belgii i wielu innych krajach, co potwierdza ich międzynarodową rangę.
Grupa Janowska działa do dziś — tworzy ją trzynastu członków, m.in. Antoni Długi, Jan Czylok, Janusz Gawlik, Jan Jagoda czy Czesław Jurkiewicz. Siedziba malarska mieści się w MDK Szopienice-Giszowiec w Katowicach, gdzie odbywają się regularne spotkania i plenery malarskie.
W 2016 roku uroczyście obchodzono 70-lecie istnienia grupy, co wielu Ślązakom i miłośnikom sztuki przypomniało o jej niezwykłej historii i ciągłości działania. Wydarzenie to objęte było patronatem medialnym i towarzyszyły mu retrospektywne wystawy oraz spotkania z artystami.
Regularnie odbywają się wystawy obrazów członków Grupy Janowskiej w galeriach w Katowicach, Zabrzu, Bytomiu oraz poza Śląskiem. Informacje o bieżących ekspozycjach, werniasżach i innych wydarzeniach można śledzić na oficjalnej stronie internetowej grupy oraz w mediach społecznościowych.